कहांडळ गवत व शिंदीच्या झाडांची किमया (in Marathi)

By महादु चिंधु कोंडारonOct. 19, 2021in Environment and Ecology

फोटो निबंध

निसर्ग माझा सखा सोबती आहे – असे आपण म्हणतो कारण निसर्गाने सर्वच गोष्टी आपल्याला एकही रुपया न घेता दान केलेल्या आहेत. याची किंमत मात्र अजूनही मानव जातीला कळलेली नाही. नैसर्गिक घटकाचा उपयोग मानवाला नाही असा एकही घटक निसर्गात नाही. प्रत्येक घटकाचा उपयोग मानव जातीशी नाते जोडणारा आहे. आज मी आपणाला दोन महत्त्वपूर्ण नैसर्गिक घटकांची गोष्ट सांगणार आहे की या दोन घटकांना गावात व गाव परिसरात फारसे महत्त्व नव्हते परंतु याच घटकांचा कशा पद्धतीने कलाकुसरीच्या माध्यमातून आपण पोट भरू शकतो, पैसे कमवू शकतो हे गावातील दोन सख्ख्या भावांनी साध्य करून दाखवले आहे. त्यांची नावे आहेत गोरक्ष सावळेराम बारामते व तुकाराम सावळेराम बारामते.

पुरुषवाडी हे ११५ कुटुंबांचे एक छोटेसे आदिवासी गाव आहे. गावाजवळ, कुरकुंडी नदी भैरवनाथ डोंगरावरून खाली वाहते, आणि हे नदीचे पाणी ही गावाची जीवनरेखा आहे जे पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी वापरले जाते.
दर वर्षी पावसाळ्यात लाखोंच्या संख्येने काजवे पुरूषवाडी येथे येतात आणि त्यांना बघायला बरेच पर्यटक येथे येतात.
फोटो: ग्रासरूट्स
आमच्या गाव परिसरात अनेक प्रकारची झाडे व अनेक प्रकारची गवते आहेत की ज्यांचा फारसा उपयोग आजही लोकांना माहीत नाही. मित्रहो, आज मी जी कहाणी सांगणार आहे ती म्हणजे कहांडळ गवताची व शिंदीच्या झाडाची. तर प्रथमतः कहांडळ गवताची कहाणी ऐकू.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
पूर्वीच्या काळापासून हे गवत माळराने, डोंगर उतार, शेतीचे बांध यावर उगवलेले असते. पूर्वीपासून फक्त जनावरांना चारा म्हणून व घरावर छत म्हणून शाकारण्यासाठी एवढे दोनच उपयोग ग्रामस्थांना माहित होते.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
कहांडळ गवत जून महिन्यात उगवते आणि नोव्हेंबर ते डिसेंबर महिन्यात परिपक्व होते. परिपक्व झाल्यास गवताचे पाते वाळते व काड्या पिवळ्या-तांबूस रंगाच्या दिसू लागतात.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
गवताची एक सुंदर टोपी बनवतांना मी दोन्ही भावांना अगदी जवळून पाहिले आहे. माझ्या मित्राच्या वाढदिवसाला मित्रांना भेट म्हणून भेट देण्यासाठी मीही अशी टोपी बनवू इच्छितो.
परंतु हे खरे आहे की देव प्रत्येकाला कलेची भेट दान करत नाही. हे दोन्ही भाऊ नेहमीच कलात्मक होते आणि त्यांची चित्रकला देखील चांगली होती.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
या वस्तू गवताच्या जरी असल्या तरी टिकाऊपणाचा कालावधी जास्त आहे. मला आठवते की तुकारामने भाकऱ्या ठेवण्यासाठीचा कुरकुला ५ वर्षांपूर्वी विणलेला आहे तो अजून जशाच्या तसा आहे. कारण या वस्तू अचानक हातातून खाली पडल्या तरी तुटत फुटत नाहीत.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
बऱ्याच पर्यटकांनी अशा वस्तू खरेदी सुद्धा केलेल्या आहेत.
यातील एक गोष्ट मला अजून आठवते ती अशी की गोरक्ष ने एकदा बनवलेली बैलगाडी एका पर्यटकाने पाहिल्या बरोबरच आपल्या तंबूमध्ये नेऊन ठेवली आणि सकाळी घरी जायला निघाल्यावर गोरक्षला पैसे दिले. त्या पर्यटकाला ती इतकी आवडली होती की ती दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीने माझ्या अगोदर खरेदी करू नये म्हणून त्याने ती स्वतः जवळच ठेवली होती.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
अशा या कवडीमोल कहांडळ गवताची किंमत गावकऱ्यांना गोरक्ष व तुकारामने लक्षात आणून दिली आणि या गवतापासून आपण टिकाऊ गोष्टी बनवू शकतो हे दाखवून दिले.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
आता आपण शिंदीच्या झाडाची कहाणी ऐकू. शिंदीच्या झाडांची पाने काटेरी तीक्ष्ण असतात. शिंदीचे झाड दिसायला नारळाच्या झाडासारखे परंतु थोडे वेगळे असते आणि उंचही असते.
या झाडावर सुगरण पक्षी छानपैकी आपला खोपा बनविते.
पूर्वीच्या वेळी आजूबाजूच्या गावाचे लोक या झाडापासून ताडी काढायचे परंतु सध्या मात्र काढत नाहीत.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
आम्ही पण – गुलाब, तुकाराम, बाबा, पंडित, महादू या वर्षी २०२० मधे कोरोनाचा संसर्ग वाढत असतांना या शिंदीच्या झाडाचा काला काढून खाल्ला व परिवारातील सदस्यांनापण खाऊ घातला.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार

शिंदीच्या मोठ्या झालेल्या झाडाला खारकाच्या आकाराएव्हढी लांबट फळे येतात. फळे परिपक्व झाल्यास पिवळी-नारंगी रंगाची दिसतात. फळे पिकल्यावर मातेरी काळपट तपकिरी रंगाची दिसतात. ही फळे खातात. त्यांना शिंदोळा म्हणतात.

महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या हरिश्चंद्र डोंगर रांगेत शिंदोळा नावाची डोंगर रांग आहे. ती कुमशेत गाव व धामनवन गाव यांना जोडते. त्यातील कुमशेत गावाच्या परिसरात असलेल्या मुडा नावाच्या डोंगर रांगेत या शिंदीचे प्रमाण जास्त आहे व शिंदोळा देखील जास्त आहेत. शिंदीची पाते एकमेकांना गाठ बांधून त्यावर बसून किंवा काठीने झोडपून शिंदोळा पाडावे लागतात. मी इयत्ता ८वीत शिक्षण घेत असतांना झोपाळ्यासारखी गाठ बांधून शिंदोळा तोडली होती.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार
या शिंदीच्या अगदी मधोमध एक पांढऱ्या पिवळट रंगाचा तुरा आलेला असतो. या तुऱ्याच्या पानांचा उपयोग गोरक्ष बारामते याने आपल्या कल्पनाशक्तीचा वापर करून केला. ते तुरा तोडून आणतात आणि थोडा सुकल्यानंतर त्यातून टोपी, फुलदाणी व झाडासारखे दिसणारे वेगवेगळे आकार तयार करतात.
फोटो: महादु चिंधु कोंडार

प्रथम प्रकाशक Voices of Rural India 13 Oct. 2020

Read this story in English

Story Tags:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Loading...
%d bloggers like this: